Uprava za indirektno oporezivanje Bosne i Hercegovine (UIO) u prvom kvartalu ove godine prikupila je rekordne prihode, ostvarivši višak od 395 miliona konvertibilnih maraka (KM) u odnosu na isti period prethodne godine. Iako su zvaničnici ovaj rast predstavili kao pokazatelj fiskalne stabilnosti, analiza podataka pokazuje da je značajan dio ovog povećanja direktna posljedica inflacije koja umanjuje kupovnu moć građana, efektivno pretvarajući rast cijena u dodatni prihod za državni budžet.
Prema zvaničnom saopštenju UIO objavljenom početkom aprila, ukupni bruto prihodi od indirektnih poreza za period januar-mart iznosili su 2,55 milijardi KM. Nakon izvršenog povrata PDV-a privredi, neto prikupljeni prihodi koji su raspoređeni korisnicima – državi, entitetima i Brčko Distriktu – iznosili su 2,01 milijardu KM, što je za 395 miliona KM više nego u uporednom periodu.
UIO u svojim izvještajima ovaj rast pripisuje “povećanoj ekonomskoj aktivnosti i boljoj poreskoj disciplini”. Međutim, ovi administrativni zaključci ne korespondiraju u potpunosti sa ekonomskom realnošću. Podaci Agencije za statistiku BiH za isti period bilježe godišnju stopu inflacije koja je u pojedinim mjesecima prelazila 15%, sa posebnim udarom na cijene hrane i energenata.
Mehanizam kojim država profitira od rasta cijena je ugrađen u sam sistem Poreza na dodanu vrijednost (PDV). Prema članu 21. Zakona o porezu na dodanu vrijednost, u Bosni i Hercegovini se primjenjuje jedinstvena stopa od 17% na sav oporezivi promet dobara i usluga. To znači da svaki put kada cijena osnovnih životnih namirnica, goriva ili bilo kog drugog proizvoda poraste, iznos poreza koji se u apsolutnom iznosu slijeva u budžet automatski se povećava.
Na primjer, ukoliko je cijena proizvoda prije inflatornog talasa iznosila 100 KM, država je po osnovu PDV-a prihodovala 17 KM. Nakon što je cijena istog proizvoda porasla na 120 KM, državni prihod od PDV-a sada iznosi 20,4 KM, iako građanin za svoj novac dobija istu vrijednost kao i ranije.
Dok se budžeti pune, inicijative za ublažavanje tereta na građane ostaju bez institucionalnog odgovora. U Parlamentarnoj skupštini BiH u više navrata su predlagane izmjene zakona koje bi uvele diferenciranu, nižu stopu PDV-a na osnovne životne namirnice, lijekove i dječiju opremu. Posljednji takav prijedlog odbačen je u Domu naroda u februaru ove godine, uz obrazloženje da bi takva mjera “ugrozila fiskalnu stabilnost i generisala pravnu nesigurnost”.
Ovo nije izolovan slučaj u kojem fiskalna politika ostaje nepromijenjena uprkos izmijenjenim ekonomskim okolnostima. Sličan obrazac zabilježen je i prilikom raspodjele prihoda od akciza na gorivo, gdje su prikupljena sredstva namijenjena za izgradnju autoputeva godinama stajala neiskorištena na računima, dok su građani plaćali jednu od najviših stopa opterećenja na gorivo u regionu bez vidljivog efekta na infrastrukturu.
Stagnacija plata i penzija, u kombinaciji sa rastućim troškovima života, stvorila je situaciju u kojoj je administrativni uspjeh, iskazan kroz rekordne prihode, u direktnoj suprotnosti sa finansijskim stanjem većine stanovništva. Državni aparat, kroz postojeći poreski sistem, postao je najveći korisnik inflacije koju njegovi građani svakodnevno osjećaju.
Tuzlanska Republika
